Jak przebiega rozwój mowy? Kiedy się zaczyna? Na co zwrócić uwagę? Jak pomóc dziecku w nabywaniu języka?

Pamiętam, że kiedy pierwszy raz miałam zostać mamą, przeglądałam książki i strony internetowe, żeby poznać rozwój dziecka w okresie prenatalnym. Chciałam wiedzieć, co pojawia się (wykształca) w poszczególnych miesiącach ciąży u naszego dziecka? Jak moje dziecko się rozwija?

Czytałam o tym w internecie oraz dowiadywałam się na USG od lekarza, który opisywał, co i gdzie znajduje się u naszego malucha. 

W poniższym poście, chciałabym przybliżyć Ci proces nabywania mowy.

Zapraszam 🙂

Wszystko zaczyna się bardzo wcześnie…

Ciąża

Może Cię to zdziwić, ale można przyjąć, że rozwój mowy zaczyna się już w czasie ciąży. 

Żeby człowiek mógł porozumiewać się za pomocą słów (dźwięków), potrzebny jest słuch. Ucho jako organ niezbędny do odbierania dźwięków mowy (bardzo ważny element całego procesu nabywania mowy) zaczyna kształtować się już w pierwszych trzech miesiącach życia płodowego. Dziecko w łonie matki zaczyna reagować na dźwięki między 4. a 5. miesiącem, a około 6. miesiąca różnicuje je. Dlatego rodzice są zachęcani, by już na tym etapie mówić do dziecka, czytać, śpiewać. Ponadto już w brzuchu mamy, dziecko zaczyna wykonywać takie ruchy jak: otwieranie i zamykanie ust, wysuwanie języka i lizanie, miseczkowanie języka (pisałam o tym przy pozycji spoczynkowej języka LINK, jest to umiejętność potrzebna do połykania 😉 ), ssanie, połykanie oraz ziewanie.

Dzięki tym wszystkim procesom i ćwiczeniom, dziecko rodzi się zdolne odbierać dźwięki i wydawać je.

Krzyk

Etap krzyku/apelu zaczyna się w dniu narodzin.

Krzyk to pierwszy komunikat, jaki dziecko kieruje do rodzica. Noworodki płaczą, by zasygnalizować swoje potrzeby. Jest to język, za pomocą którego się komunikują. Zadaniem opiekunów jest odczytać te sygnały i nazwać je. To początek komunikacji (o ile nie liczyć tej z czasu ciąży 😉 ). Idealnym by było, gdyby mama i tata nazywali wszystko w domu: czynności, przedmioty i stale mówili do dziecka (jest to trudna umiejętność, którą warto ćwiczyć 😉 ). Dzięki temu dziecko uczy się otaczającego je świata. Poprzez tego rodzaju aktywności, można stymulować rozwój mowy, ponieważ przebywanie w świecie dźwięków jest niezbędne dla rozwoju mowy.

Głużenie

Z czasem dziecko zaczyna wydawać dźwięki przypominające aaaa, eeee, ooo. Ten etap nazwano głużeniem. Maluch prezentuje także takie dźwięki jak: g, k, gi, a nawet wargowe i języczkowe R, age, kne itp. Dźwięki te pojawiają się bezwarunkowo, występują u wszystkich dzieci w stanie dobrego samopoczucia, zabawy, i zazwyczaj towarzyszą im (tym dźwiękom) ruchy ciała. To nie jest jeszcze etap gaworzenia. Należy bardzo dokładnie rozróżnić te dwa okresy. Głużenie pojawia się u każdego dziecka około 2. – 3. miesiąca życia i przechodzi w zabawy głosem. W tym też czasie dziecko zaczyna wkładać rączki do buzi i manipulować nimi. Ta aktywność ma ważne miejsce w rozwoju. Dziecko w ten sposób poznaje świat. Ważne jest, by dziecko bawiło się swoimi dłońmi, palcami, jednak ssanie samego kciuka może prowadzić do wad w obrębie budowy aparatu artykulacyjnego, a co za tym idzie, powodować wady wymowy. Jest to sytuacja, w której niezbędne może być podanie dziecku smoczka lub konsultacja z neurologopedą.

Zabawy głosem

Kolejnym etapem są zabawy głosem. W tym czasie obecne są nie tylko krzyk i płacz, ale postękiwania, mlaskanie, czkawka, dmuchanie, piski, śmiech, pomrukiwanie i tzw. dźwięki malinowe, czyli wibrowanie wargami przypominające parsknięcia konia. Dzieci próbują zmieniać wysokość wydawanych dźwięków i ich głośność. Dźwięki te pojawiają się w 4. miesiącu.

Gaworzenie

Dopiero około 6. miesiąca pojawia się gaworzenie, czyli świadome powtarzanie dźwięków lub sylab. Jest ono wynikiem umiejętności naśladowania dźwięków mowy. Dziecko wymawia: ba, ma, ta, da, mam, bab itp. Gaworzenie jest bardzo ważne z uwagi na fakt, że etap ten nie pojawia się u dzieci niesłyszących. Tych celowych zabaw sylabami (powtarzanie ich) zabraknie, gdy dziecko nie ma możliwości słuchać dźwięków mowy. Jeśli rodzice nie obserwują u swojego dziecka takich aktywności, to warto zasięgnąć opinii specjalisty (może być potrzebna konsultacja neurologiczna, audiologiczna lub logopedyczna). 

Z gaworzenia zaczną wyłaniać się pierwsze wyrazy dźwiękonaśladowcze, czyli hau hau, ko ko oraz wyrazy np.: mama, tata, baba, papa. 

W tym czasie (w drugim półroczu życia dziecka) należy zwrócić uwagę na pracę aparatu artykulacyjnego. Jego ćwiczenia wykonywane są podczas przyjmowania posiłków, dlatego tak ważne jest, aby zmieniać i urozmaicać ich formę. Różnorodność produktów oraz zmienna struktura pokarmów wymusza ćwiczenia w zakresie aparatu artykulacyjnego i niejako mobilizuje go do pracy. Zbyt długie podawanie papkowatego jedzenia, może wpłynąć negatywnie na rozwój aparatu artykulacyjnego, a co za tym idzie, pojawienie się wad wymowy.

Pierwsze słowa

Około 1. roku życia dziecko wskazuje co i gdzie jest w domu, w książeczkach (jeśli wcześniej ćwiczyło tę umiejętność). W tym czasie posługuje się wyrażeniami dźwiękonaśladowczymi lub prostymi słowami (słowem) np. mama, am, papa, baba, da.

Czas między pierwszymi a drugimi urodzinami, to czas niesamowitego wzrostu ilości słów. Brak pojawienia się pierwszych wyrazów do 18. miesiąca lub obserwowany brak rozumienia prostych pytań typu: gdzie mama? wymaga konsultacji z logopedą. Dziecko około 18. miesiąca posługuje się około 50 słowami.

Zachęcam do zrobienia „dzienniczka wyrazów” swojego dziecka właśnie na 1,5 roczku. Ja robiłam to w ten sposób, że zapisywałam słowo dziecka i obok tłumaczenie 🙂 bu – but, hau-hau – pies, mama – mama itd. 

Zdania 

Około 24. miesiąca dziecko zaczyna łączyć słowa w zdania dwuwyrazowe typu: mama am, baba daj, tata papa. Zdania mogą pojawić się wcześniej nawet około 18. miesiąca. Jednak dziecko musi posługiwać się odpowiednio dużym zasobem słów, by utworzyć zdanie. W swoim repertuarze powinno mieć już kilkadziesiąt wyrazów. Literatura podaje, że dzieci około 24. miesiąca posiadają od 200 do 500 słów, więc rozpiętość między nimi jest bardzo duża. Brak pojawienia się wypowiedzi dwuwyrazowej do 24. miesiąca wymaga konsultacji logopedycznej. Jeśli rozwój dziecka odbiega od ogólnie przyjętych norm lub wzbudza niepokój rodzica, to warto skonsultować się ze specjalistą. Przyczyn nieharmonijnego rozwoju może być wiele i należy przeprowadzić diagnozę, by dojść do jego źródła, i dopasować wskazówki do pracy z dzieckiem.  

Mowa dziecięca

Około trzecich urodzin dziecko powinno być rozumiane przez osoby z zewnątrz, choć nadal nie będzie mówić jak dorosły. W dalszym ciągu będą pojawiały się różne uproszczenia w jego mowie, gdyż aparat artykulacyjny cały czas będzie pracował nad tym, by wykonywać bardziej precyzyjne ruchy, dzięki czemu słowa będą z miesiąca na miesiąc bardziej wyraźne. Mogą występować np. przestawienia liter, uproszczenia tzw. grup spółgłoskowych (np. zamiast słońce będzie sońce lub łońce). 

Na 3. urodziny dzieci wymawiają wszystkie samogłoski czyli a, o,  e, i, u, y, ą, ę oraz spółgłoski b, p, m, f, w, ś, ź, ć, dź, h, g, k, t, d, n, l, j, ł.

Na 4. urodziny dołączą spółgłoski s, z, c, dz.

Na 5. urodziny pojawią się sz, ż, cz, dż, r. Jeśli się nie pojawią, to warto skonsultować się z logopedą.

Przedstawiony powyżej opis jest schematem rozwoju mowy. Pokazaniem, jak przebiega nabywanie języka. Jedne dzieci mówią wcześniej, inne później a z jeszcze innymi trzeba poćwiczyć. Jeśli dziecko w danym przedziale wiekowym nie wymawia poszczególnych głosek, to logopeda lub nauczyciel przedszkolny podczas badań przesiewowych zaobserwuje to i pewnie zaproponuje jakąś formę wsparcia.

Podsumowując:

Rozwój mowy w skrócie:) : PDF

PS. Dla osób, które chciałyby zapisać się do Newslettera, przygotowałam gry wspomagające rozwój mowy od urodzenia 😉 link.

Powodzenia w odkrywaniu świata mowy z dziećmi 🙂

Literatura:

Banaszkiewicz A., Aktywizacja mowy w pierwszych latach życia. [W:] red. Kaczorowska – Bray K., Milewski S., Wczesna interwencja logopedyczna, 2016, Gdańsk

Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka. Od noworodka do 6. roku życia. 2014, Kraków

Kamieńska B., Siebert B., Podstawy rozwoju mowy u dzieci [W:] Wybrane problemy kliniczne, 2012, Gdańsk

Lorenc A., Programowanie wczesnych etapów rozwoju językowego. [W:] red. Kaczorowska – Bray K., Milewski S., Wczesna interwencja logopedyczna, 2016, Gdańsk

Masgutowa S., Regner A., Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej. 2018, Wrocław 

Ronin-Walknowska E., Rozwój języka i jego funkcji w życiu płodowym. [W:] red. Milewski S., Kuczkowski J., Kaczorowska – Bray K., Biomedyczne podstawy logopedii. 2017, Gdańsk

Rygielska A., Wczesna interwencja logopedyczna – kiedy i jak? [W:] red. Błeszyński J., Baczała D., Wczesna interwencja w logopedii. 2015, Gdańsk